ทำไมต่อ USB ตรงจากแผงโซล่าเซลล์ถึงใช้ไม่ได้
แผงโซล่าเซลล์ขนาดเล็กที่ขายกันทั่วไปให้แรงดันไฟ DC ออกมาสูงกว่า 5V เสมอ บางแผงให้ถึง 18-21V แม้แผงจะมีขนาดเล็กแค่ไหน ถ้าต่อ USB ตรงโดยไม่มีตัวแปลงแรงดัน มือถือจะรับไฟเกินสเปกทันที
แรงดันจากแผงโซล่าเซลล์ไม่ใช่ 5V
แผงโซล่าเซลล์ขนาด 20-100 วัตต์ที่ใช้กับระบบ 12V ทั่วไปมีค่า Vmp (แรงดันที่จุดกำลังสูงสุด) อยู่ที่ประมาณ 17-18V และค่า Voc (แรงดันวงจรเปิด ตอนไม่มีโหลด) สูงขึ้นไปอีกเป็น 21-22V หรือมากกว่า
ตัวเลขพวกนี้ไม่ได้อยู่นิ่ง แรงดันจากแผงขึ้นลงตามความเข้มแสง เมฆลอยผ่านทีหนึ่ง แรงดันหล่นทันที พอแดดออกอีก กระโดดกลับขึ้นมาเกือบทันที อุปกรณ์ USB ที่ออกแบบมารับ 5V ± 0.25V รับความผันผวนแบบนี้ไม่ได้เลย
ต่อตรงแล้วเกิดอะไรขึ้น
เคสที่เจอบ่อยคือเสียบสายแล้วมือถือไม่ขึ้นว่ากำลังชาร์จ หรือขึ้นแป๊บเดียวแล้วหยุด เพราะวงจรป้องกันในตัวมือถือตัดการชาร์จเมื่อแรงดันผิดปกติ นั่นยังเป็นกรณีที่ดีกว่า
กรณีที่แย่กว่าคือวงจรป้องกันไม่ทันหรือไม่มี แรงดันสูงเข้าไปโดยตรง IC ชาร์จในมือถือเสียหาย ซ่อมแล้วราคาไม่ต่างกับซื้อมือถือใหม่รุ่นกลางๆ เลย ยิ่งถ้าต่อตอนแดดจัดที่ Voc ขึ้นสูงสุด โอกาสพังยิ่งสูงขึ้น
ปัญหาอีกอย่างที่มองข้ามกันคือกระแสไม่นิ่ง แม้จะมีตัวแปลงแรงดันบางตัวคั่น ถ้าไม่ได้ออกแบบมาสำหรับแหล่งจ่ายที่ผันผวนอย่างแผงโซล่า อาจยังชาร์จได้ไม่เสถียร ซึ่งนำไปสู่ section ถัดไปว่าทำไมต้องใช้ชาร์จเจอร์ที่ออกแบบมาสำหรับงานนี้โดยเฉพาะ
MPPT ชาร์จ USB ได้จริง แต่ต้องเป็นรุ่นที่มีพอร์ต USB ในตัว
MPPT โซล่าชาร์จเจอร์ทำหน้าที่แปลงไฟจากแผงให้เหมาะกับแบตเตอรี่ แต่บางรุ่นมีพอร์ต USB 5V ออกมาด้วยในตัว ซึ่งต่างจากรุ่นที่ไม่มีอย่างสิ้นเชิง
MPPT ที่มีพอร์ต USB ในตัวทำงานยังไง
ชาร์จเจอร์รุ่นที่มี USB port ไม่ได้ดึงไฟออกจากด้านแผงมาแปลงเป็น 5V ตรงๆ แต่มีวงจร DC-DC converter ภายในที่ดึงไฟจากด้านแบตเตอรี่ (ซึ่งนิ่งกว่า) แล้วแปลงลงมาเป็น 5V เพื่อออกพอร์ต USB
ข้อดีของการดึงจากด้านแบตคือแรงดันนิ่ง ไม่ผันผวนตามแสงแดด มือถือได้รับไฟสม่ำเสมอ ชาร์จได้ปกติเหมือนเสียบปลั๊กบ้าน
MPPT ชาร์จเจอร์ที่มีพอร์ต USB 5V/2A ในตัว — ตรงกับเนื้อหาบทความที่บอกว่าต้องเลือกรุ่นที่มี USB output เพื่อชาร์จมือถือจากแผงโซล่าเซลล์ได้จริง
ดูสินค้ารุ่นที่มี USB dual port ในตัวอย่างตัวนี้ทำงานแบบนี้พอดี — ไฟออก USB มาจากด้านแบตที่ชาร์จเจอร์จัดการแรงดันให้นิ่งแล้ว ไม่ใช่จากแผงโดยตรง
รุ่นที่ไม่มี USB ต่อยังไงถ้าอยากชาร์จมือถือ
ถ้าชาร์จเจอร์ที่มีอยู่ไม่มีพอร์ต USB ในตัว ทางออกคือต่อ USB charger แยกจากด้านแบตเตอรี่ 12V ออกมา ตัวเลือกที่ใช้กันบ่อยมีสองแบบ
- USB car charger 12V — หัวเสียบแบบซิการ์เลทเตอร์ ต่อตรงจากขั้วแบตได้เลย ราคาถูก หาง่าย แต่ต้องใส่ฟิวส์คั่นด้วย
- DC-DC step-down converter — ปรับแรงดันออกได้ยืดหยุ่นกว่า เหมาะถ้าต้องการกระแสสูงกว่า 2A หรือต้องการพอร์ตหลายช่อง
สิ่งที่ต้องย้ำคือต่อจากด้านแบตเตอรี่เสมอ ห้ามต่อจากด้านแผง เหตุผลเดียวกับที่อธิบายไปตอนต้น — แรงดันจากแผงไม่นิ่ง
PWM 30A ราคาถูก (178 บาท) มี 4 USB output 5V — เป็นตัวเลือกราคาประหยัดสำหรับผู้ที่ต้องการชาร์จมือถือจากระบบโซล่าเซลล์แบบง่ายๆ
ดูสินค้าตัวนี้เป็น PWM ที่มีถึง 4 USB output ราคาไม่สูง เหมาะถ้าต้องการชาร์จหลายอุปกรณ์พร้อมกันและระบบไม่ซับซ้อน แต่ถ้าระบบใหญ่ขึ้นหรือต้องการประสิทธิภาพการชาร์จแบตที่ดีกว่า MPPT ยังคุ้มกว่า
สิ่งที่ต้องดูก่อนเลือกรุ่นที่มี USB
ก่อนกดสั่งชาร์จเจอร์ที่อ้างว่ามีพอร์ต USB ดูในหน้าสเปกให้ครบสามจุดนี้
- กระแสออก USB — ควรได้อย่างน้อย 1A ต่อพอร์ต ถ้าได้ 2A ขึ้นไปชาร์จมือถือสมัยใหม่ได้เร็วกว่า
- จำนวนพอร์ต — ถ้าต้องชาร์จหลายเครื่องพร้อมกัน เลือกรุ่นที่มี 2 พอร์ตขึ้นไป
- USB ทำงานได้เมื่อไม่มีแดดไหม — บางรุ่นพอร์ต USB ทำงานได้เฉพาะตอนมีแผงชาร์จอยู่เท่านั้น ถ้าต้องการชาร์จมือถือกลางคืนด้วย ต้องมีแบตเตอรี่ในระบบและชาร์จเจอร์รุ่นที่ดึงไฟจากแบตได้
ใช้ MPPT ชาร์จ USB สำหรับไฟฉุกเฉินได้แค่ไหน
หลายคนอยากให้ระบบโซล่าเซลล์ที่บ้านชาร์จมือถือได้ตอนไฟดับหรือตอนกลางคืน ซึ่งทำได้ แต่ต้องเข้าใจว่าพอร์ต USB บนชาร์จเจอร์ดึงไฟจากแบตเตอรี่ ไม่ใช่จากแผงโดยตรง
ชาร์จมือถือตอนกลางคืนได้ไหม
ถ้าระบบมีแบตเตอรี่ต่ออยู่ พอร์ต USB บนชาร์จเจอร์ยังทำงานได้แม้ไม่มีแดด เพราะดึงไฟจากแบตที่เก็บไว้ระหว่างวัน นั่นคือคำตอบที่ดีสำหรับคนอยากชาร์จมือถือตอนไฟดับหรือตอนนอน
แต่ถ้าระบบไม่มีแบตเตอรี่และต่อแผงตรงเข้าชาร์จเจอร์อย่างเดียว พอร์ต USB จะใช้ได้เฉพาะตอนกลางวันที่มีแดดเท่านั้น กลางคืนไม่มีไฟออกมา ซึ่งก็ยังดีกว่าต่อ USB ตรงจากแผง แต่ไม่ตอบโจทย์เรื่องไฟฉุกเฉิน
MPPT Powland 30A-100A ราคากลาง (404 บาท) รองรับ 12V-48V — ให้ผู้อ่านตัวเลือกระดับราคากลางที่มี rating สูง (4.88) สำหรับระบบที่บทความอธิบาย
ดูสินค้ากำลังไฟ USB จากชาร์จเจอร์พอชาร์จอะไรได้บ้าง
พอร์ต USB 5V/1-2A บนชาร์จเจอร์ส่วนใหญ่พอสำหรับงานเหล่านี้
- มือถือทั่วไป — ชาร์จได้ปกติ ความเร็วขึ้นอยู่กับกระแสที่พอร์ตให้ได้ (1A ช้ากว่า 2A)
- ไฟฉุกเฉิน/ไฟฉาย USB — ใช้งานได้ดี กินไฟน้อย
- วิทยุ/อุปกรณ์ IoT เล็กๆ — ไม่มีปัญหา
สิ่งที่พอร์ต USB บนชาร์จเจอร์ทั่วไปทำไม่ได้คือชาร์จแล็ปท็อปหรืออุปกรณ์ที่ต้องการ USB-C PD กำลังสูง (45W ขึ้นไป) เพราะพอร์ตบนชาร์จเจอร์ส่วนใหญ่ไม่รองรับโปรโตคอล Power Delivery และกำลังไฟก็ไม่พอ ถ้าต้องการชาร์จแล็ปท็อปจากระบบโซล่า ต้องใช้อินเวอร์เตอร์แปลงเป็น AC แทน
ข้อควรระวังที่มักมองข้ามเมื่อต่อ USB จากระบบโซล่าเซลล์
แม้จะเลือกชาร์จเจอร์รุ่นที่มีพอร์ต USB ถูกต้องแล้ว ยังมีจุดที่ทำให้ระบบทำงานผิดปกติหรือแบตเตอรี่เสื่อมเร็วกว่าที่ควรได้อีก
ดึงไฟ USB ทั้งคืนโดยไม่มีแบตเพียงพอ
แบตเตอรี่ขนาด 20-30Ah ที่ใช้กับระบบเล็กๆ ตามบ้านมักถูกประเมินว่าพอ แต่ถ้าชาร์จมือถือสองเครื่องตลอดคืน 8 ชั่วโมง กินไฟไปไม่น้อย
แบตตะกั่ว-กรดไม่ควรลงต่ำกว่า 50% SOC (State of Charge) เพราะจะทำให้อายุแบตสั้นลงเร็วมาก ถ้าแบตมีขนาด 30Ah ก็ใช้ได้จริงแค่ 15Ah ก่อนถึงเกณฑ์อันตราย มือถือสองเครื่องชาร์จทั้งคืนอาจดึงไปเกินนั้นโดยไม่รู้ตัว แบต LiFePO4 ทนได้ดีกว่า แต่ก็ยังต้องดูขนาดให้พอ
ฟิวส์และสายไฟฝั่ง DC ต้องไม่ลืม
นี่คือจุดที่มือใหม่มักข้ามไปเพราะดูเหมือนไม่สำคัญ แต่ไฟ DC อันตรายกว่า AC ตรงที่ อาร์กไม่ดับเอง เมื่อเกิดการลัดวงจร ไฟ AC ที่บ้านดับเองทุกครึ่งรอบ แต่ DC ลุกติดไฟได้ถ้าไม่มีอุปกรณ์ตัดวงจรคั่น
สายที่ต่อจากแบตเตอรี่ไปชาร์จเจอร์ต้องมีฟิวส์ DC หรือเบรกเกอร์ DC คั่นเสมอ และขนาดสายต้องรับกระแสได้พอ ไม่ใช่ใช้สายบางๆ เพราะโหลด USB ดูเหมือนเล็ก
เบรกเกอร์ DC 1000V 80A/125A จากแบรนด์ Lumira — ป้องกันระบบโซล่าเซลล์ตามที่บทความเตือนเรื่องความปลอดภัยเมื่อต่อ USB จากระบบ
ดูสินค้าเบรกเกอร์ DC 1000V จาก Lumira ตัวนี้ทำงานตัดวงจรได้จริงในระบบ DC ซึ่งต่างจากเบรกเกอร์ AC บ้านทั่วไปที่ใช้แทนกันไม่ได้ ถ้าระบบยังไม่มีตัวป้องกันฝั่ง DC อยู่เลย นี่คือสิ่งที่ควรใส่ก่อนเปิดใช้งาน
ดูเพิ่มที่: pwm mppt แผงเก่า
