on grid กับ off grid ต่างกันตรงไหน และทำไมถึงเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง
สองระบบนี้ใช้แผงโซล่าเหมือนกัน แต่วงจรไฟฟ้าต่างกันโดยสิ้นเชิง ความต่างนั้นคือสาเหตุที่กฎ ความเสี่ยง และข้อกำหนดทางกฎหมายไม่ใช่เรื่องเดียวกัน
off grid ปิดในตัวเอง on grid ขนานเข้าสายการไฟฟ้า
ระบบ off grid มีแบตเตอรี่เป็นตัวกลางรับพลังงานจากแผง วงจรปิดอยู่ภายในบ้านหรือพื้นที่ที่ใช้งาน ไม่มีจุดเชื่อมต่อกับสายของการไฟฟ้าเลย ถ้าแผงผลิตไฟได้ แบตเก็บไว้ ถ้าแบตเต็มก็หยุดรับ วงจรจบในตัวเอง
ระบบ on grid ทำงานต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง ไม่มีแบตเตอรี่ อินเวอร์เตอร์ต้อง sync ความถี่และแรงดันให้ตรงกับกริดของการไฟฟ้าตลอดเวลา (50 Hz, ~220V) แล้วจึงจ่ายไฟเข้าระบบบ้านและส่งส่วนเกินออกไปในสายสาธารณะ นั่นหมายความว่าสายของการไฟฟ้าในซอยบ้านคุณกับระบบบนหลังคาเชื่อมถึงกันโดยตรง
ความต่างนี้ไม่ใช่เรื่องเทคนิคเล็กน้อย มันเปลี่ยนทุกอย่าง ตั้งแต่อุปกรณ์ที่ต้องใช้ ไปจนถึงความรับผิดชอบทางกฎหมายที่ตกอยู่กับเจ้าของบ้าน
anti-islanding คืออะไร และทำไมถ้าไม่มีมันถึงอันตรายถึงชีวิต
anti-islanding protection คือฟังก์ชันที่บังคับให้อินเวอร์เตอร์ on grid หยุดจ่ายไฟทันทีเมื่อตรวจพบว่าสายของการไฟฟ้าดับ เหตุผลคือถ้าไฟในซอยดับแล้วช่างไฟเข้ามาซ่อม เขาจะสมมติว่าสายนั้น "ตาย" แล้ว แต่ถ้าอินเวอร์เตอร์บนหลังคาบ้านใดบ้านหนึ่งยังจ่ายไฟอยู่ ช่างคนนั้นจะโดนไฟย้อนกลับมาโดยไม่รู้ตัว
อินเวอร์เตอร์ on grid ที่ผ่านมาตรฐาน IEC 62116 จะตรวจจับสัญญาณนี้และตัดตัวเองออกจากกริดภายในเสี้ยววินาที ชุดสำเร็จรูปราคาถูกบน marketplace หลายตัวไม่มีการรับรองมาตรฐานนี้เลย บางตัวอ้างว่ามี anti-islanding แต่ไม่มีเอกสารยืนยัน บางตัวมีแต่ทำงานช้าเกินกำหนด ซึ่งในงานไฟฟ้า "ช้า" กับ "ไม่มี" ต่างกันน้อยมาก
ที่บอกว่า 'ไม่ต้องขออนุญาต' หมายความว่าอะไร และผิดตรงไหน
คำโฆษณา "ไม่ต้องขออนุญาต" ที่เห็นในหน้าร้านออนไลน์มักอ้างอิงจากข้อยกเว้นบางอย่างที่ตีความผิด หรือเป็นแค่กลยุทธ์ขายของที่โยนความเสี่ยงให้ผู้ซื้อทั้งหมด
ข้อยกเว้นที่คนขายอ้าง กับสิ่งที่กฎหมายและการไฟฟ้าระบุจริง
ทั้งการไฟฟ้านครหลวง (กฟน.) และการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ.) กำหนดชัดเจนว่าระบบโซล่าเซลล์ที่ขนานไฟเข้ากริดทุกขนาดต้องผ่านกระบวนการขออนุญาตและตรวจสอบก่อนเปิดใช้งาน ไม่มีข้อยกเว้น "ต่อเองได้เลย" สำหรับระบบที่เชื่อมเข้าสายสาธารณะ
ข้ออ้างที่คนขายมักใช้คือ "กำลังผลิตต่ำกว่า X กิโลวัตต์ไม่ต้องขอ" ซึ่งเป็นการตีความที่คลาดเคลื่อน ข้อกำหนดขนาดกำลังผลิตมีผลต่อประเภทเอกสารและระยะเวลาพิจารณา ไม่ได้หมายความว่าต่อเองได้โดยไม่แจ้ง การขนานไฟเข้ากริดโดยไม่ผ่านกระบวนการของการไฟฟ้าคือการกระทำที่ผิดเงื่อนไขสัญญาใช้ไฟฟ้าโดยตรง
ผลกระทบทางกฎหมายและประกันภัยที่คนซื้อมักไม่รู้
สิ่งที่คนขายไม่บอกคือความเสี่ยงที่ตามมาหลังติดตั้ง ถ้าเกิดเหตุไฟไหม้หรือไฟฟ้าลัดวงจรในบ้าน และการตรวจสอบพบว่ามีระบบ on grid ที่ไม่ได้รับอนุญาต บริษัทประกันอัคคีภัยมีสิทธิ์ปฏิเสธการจ่ายสินไหมได้ทันที เหตุผลคือมีการดัดแปลงระบบไฟฟ้าโดยไม่แจ้งและไม่ผ่านการตรวจสอบ
ยิ่งไปกว่านั้น ถ้าไฟย้อนจากระบบของคุณทำให้ช่างไฟฟ้าหรือเพื่อนบ้านได้รับบาดเจ็บ นั่นคือความรับผิดทางแพ่งที่ตกอยู่กับเจ้าของบ้านโดยตรง คนขายชุดสำเร็จรูปในหน้าร้านออนไลน์ไม่ได้รับผิดชอบส่วนนี้แม้แต่บาทเดียว
อ่านคู่กัน: ชุดโซล่าเซลล์สำเร็จรูป
ชุดสำเร็จรูปที่ขายออนไลน์ สเปกที่เขียนกับของที่ได้จริงต่างกันยังไง
นอกจากเรื่องกฎหมาย ยังมีปัญหาเรื่องคุณภาพของชุดสำเร็จรูปที่ขายในราคาถูกผิดปกติ ซึ่งส่งผลต่อความปลอดภัยโดยตรง
อินเวอร์เตอร์ on grid ราคาถูกที่ไม่ผ่านมาตรฐาน IEC หรือ มอก.
อินเวอร์เตอร์ on grid ที่ติดตั้งถูกต้องต้องผ่านการรับรองมาตรฐาน IEC 62116 สำหรับ anti-islanding และควรมี มอก. หรือเทียบเท่าที่ตรวจสอบได้จริง ชุดสำเร็จรูปราคาถูกบน marketplace หลายตัวไม่มีเอกสารรับรองใดเลย หรือมีแต่ตรวจสอบย้อนกลับไม่ได้
วิธีสังเกตเบื้องต้นก่อนซื้อมีอยู่ไม่กี่จุด:
- ไม่มีเลขที่ใบรับรองมาตรฐานระบุในหน้าสินค้า
- ราคาต่ำกว่าอินเวอร์เตอร์ on grid ที่ผ่านมาตรฐานอย่างผิดปกติ (ตัวที่ผ่าน IEC 62116 จริงราคาไม่ถูก)
- ไม่มีชื่อผู้นำเข้าหรือตัวแทนจำหน่ายในไทยที่ตรวจสอบได้
- คำโฆษณาระบุว่า "ต่อเองได้ ไม่ต้องขออนุญาต" — ของที่ผ่านมาตรฐานจริงจะไม่มีวันเขียนแบบนี้
ถ้าซื้อมาแล้วพบว่าอินเวอร์เตอร์ไม่ผ่านมาตรฐาน anti-islanding การไฟฟ้าจะไม่อนุมัติการเชื่อมต่อกริดให้อยู่ดี เงินที่จ่ายไปสำหรับชุดนั้นหายเปล่า
สายและอุปกรณ์ป้องกันที่ขาดหายไปจากชุดสำเร็จรูปราคาถูก
ชุดสำเร็จรูปราคาถูกส่วนใหญ่ขายแค่แผงกับอินเวอร์เตอร์ อุปกรณ์ป้องกันที่ระบบ on grid ที่ถูกต้องต้องมีมักไม่รวมมาในกล่อง ได้แก่ DC disconnect switch, เบรกเกอร์ DC ที่รับแรงดันได้ถึง 1000V, surge protector ฝั่ง DC และ AC รวมถึงสายที่ได้มาตรฐาน PV1-F
เบรกเกอร์ DC 1000V จาก Lumira — อุปกรณ์ป้องกันฝั่ง DC ที่ระบบ on-grid ทุกชุดต้องมี บทความพูดถึงความเสี่ยงจากการต่อระบบที่ขาดการป้องกัน เบรกเกอร์ DC ที่ได้มาตรฐานคือหนึ่งในจุดที่ชุดสำเร็จราคาถูกมักตัดออก
ดูสินค้าSPD DC 1000V จาก TAXNELE — อุปกรณ์ป้องกันไฟกระชากฝั่ง DC ที่ระบบโซล่าเซลล์ที่ติดตั้งถูกต้องต้องมี บทความพูดถึงความเสี่ยงจากระบบที่ขาดการป้องกัน SPD คือหนึ่งในรายการที่ชุดสำเร็จราคาถูกมักไม่รวมมาให้
ดูสินค้าผู้ซื้อที่ไม่รู้จะต่อโดยขาดอุปกรณ์เหล่านี้ หรือต้องซื้อเพิ่มเองโดยไม่รู้ว่าต้องซื้ออะไร ราคาที่ "ถูก" ตอนซื้อชุดสำเร็จจึงไม่ใช่ราคาจริงที่จ่ายทั้งหมด และของที่ขาดไปไม่ใช่แค่ทำให้ระบบไม่สมบูรณ์ แต่ทำให้ระบบอันตราย
SPD DC 1000V 40KA ราคาเข้าถึงได้ — ใช้เป็นตัวอย่างอุปกรณ์ป้องกันที่ระบบที่ติดตั้งอย่างถูกต้องต้องมีครบ เทียบให้เห็นว่าชุดสำเร็จที่ขายพร้อมคำว่า 'ต่อเองได้เลย' มักไม่มีรายการนี้อยู่ในกล่อง
ดูสินค้าSPD AC 385V สำหรับฝั่ง AC — ระบบ on-grid ที่ติดตั้งถูกต้องต้องมีการป้องกันทั้งฝั่ง DC และ AC ใช้เป็นตัวอย่างให้เห็นว่าอุปกรณ์ป้องกันครบชุดมีอะไรบ้าง ต่างจากชุดสำเร็จที่ขายแค่แผงกับอินเวอร์เตอร์
ดูสินค้าถ้าอยากได้ระบบ on grid จริง ทางที่ถูกต้องทำยังไง
การติดตั้งโซล่าเซลล์ on grid อย่างถูกต้องไม่ได้ซับซ้อนเกินไป แต่ต้องผ่านขั้นตอนที่ถูกต้อง ซึ่งจริงๆ แล้วปกป้องเจ้าของบ้านมากกว่าที่คิด
ขั้นตอนขออนุญาตการไฟฟ้าโดยย่อ
กระบวนการขออนุญาตไม่ใช่พิธีกรรมที่การไฟฟ้าสร้างขึ้นมาให้ยุ่งยาก แต่เป็นกระบวนการที่ตรวจสอบว่าระบบที่จะขนานเข้ากริดปลอดภัยจริง ขั้นตอนหลักมีดังนี้:
- ยื่นแบบการติดตั้งโดยวิศวกรไฟฟ้าที่มีใบอนุญาต (กว.)
- การไฟฟ้าตรวจสอบแบบและอนุมัติก่อนเริ่มงาน
- ติดตั้งโดยช่างที่การไฟฟ้ารับรอง พร้อมอุปกรณ์ป้องกันครบตามมาตรฐาน
- ตรวจสอบระบบก่อน energize และขอมิเตอร์ net metering
แต่ละขั้นตอนมีเหตุผล วิศวกรที่เซ็นแบบคือคนที่รับผิดชอบว่าระบบปลอดภัย ช่างที่การไฟฟ้ารับรองคือคนที่รู้ว่าต้องต่ออะไรตรงไหน การตรวจสอบก่อน energize คือการยืนยันว่า anti-islanding ทำงานได้จริงก่อนที่ระบบจะขนานเข้าสายสาธารณะ
ถ้างบจำกัดและยังไม่พร้อม on grid ระบบ off grid คือทางเลือกที่ทำได้เองอย่างปลอดภัยกว่า
ระบบ off grid และ hybrid ที่ไม่ขนานเข้ากริด คือระบบที่ติดตั้งเองได้โดยไม่ต้องขออนุญาตการไฟฟ้า เพราะวงจรไฟฟ้าปิดอยู่ในบ้านและไม่แตะสายสาธารณะ ความเสี่ยงที่พูดถึงทั้งหมดในบทความนี้ไม่มีในระบบประเภทนี้
อินเวอร์เตอร์ไฮบริด off-grid จาก RAPD แบรนด์ไทย — เป็นตัวอย่างระบบที่ทำงานแยกจากสายการไฟฟ้า ตรงกับที่บทความแนะนำให้เริ่มจาก off-grid ก่อนวางแผน on-grid อย่างถูกต้อง
ดูสินค้าอินเวอร์เตอร์ไฮบริด off-grid อีกตัวเลือกในช่วงราคาต่ำกว่า — ใช้เป็นจุดเปรียบเทียบให้เห็นว่าระบบ off-grid ที่ถูกกฎหมายและปลอดภัยมีหน้าตาอย่างไร ต่างจากชุดสำเร็จ on-grid ที่ขายพร้อมคำว่า 'ไม่ต้องขออนุญาต'
ดูสินค้าอินเวอร์เตอร์ไฮบริด off grid อย่างรุ่นที่ RAPD ทำในไทยหรือ Deye ในตระกูล off-grid ทำงานแยกจากสายการไฟฟ้าโดยสมบูรณ์ ถ้าต้องการวางแผน on grid ในอนาคต ให้เริ่มจาก off grid ก่อน แล้วค่อยขยายระบบเมื่อพร้อมทำตามขั้นตอนที่ถูกต้อง
Deye Hybrid 6kW เป็นอินเวอร์เตอร์ที่รองรับทั้ง on-grid และ off-grid — ใช้เป็นตัวอย่างของอุปกรณ์ที่ต้องการช่างและการขออนุญาตเมื่อใช้งานโหมด on-grid จริง สอดคล้องกับที่บทความอธิบายว่าทางที่ถูกต้องต้องผ่านกระบวนการอะไรบ้าง
ดูสินค้าสำหรับ Deye Hybrid 6kW ที่รองรับทั้ง on grid และ off grid — ตัวนี้ใช้ได้ แต่ต้องการช่างและการขออนุญาตเมื่อเปิดโหมด on grid จริง ไม่ใช่ "ต่อเองได้เลย" ตามที่โฆษณาชุดสำเร็จราคาถูกบอก ปรึกษาช่างที่มีความรู้ก่อนออกแบบระบบเสมอ ไม่ว่าจะเริ่มจาก off grid หรือวางแผน on grid ตั้งแต่แรก